www.mfat.govt.nz www.safetravel.govt.nz
New Zealand Ministry of Foreign Affairs & Trade.
.Global IssuesInternational OrganisationsAfricaAntarcticaAsiaAustraliaEuropeLatin AmericaMiddle EastNorth AmericaPacificEnvironmentFijiFisheriesNZ Tuvalu immigrationRegional SecurityTokelauAdministratorsTokelau Constitution (English)Tokelau Constitution (Tokelauan)Tokelau FlagTokelau Treaty (English)Tokelau Treaty (Tokelauan)Tokelau TreatyTrade

Related resources

External Links

Country/territory locator

Find MFAT's information paper on a country or territory. (We don't have information papers on all countries.)

World map. Africa Europe Middle East North Asia South/South East Asia Australia Pacific Latin America North America/Caribbean

 

photo gallery

Glossary

Although we have tried to use plain English content on the site, you may come across specialist terms and acronyms. Find out what they mean in our glossary of terms.

If you come across a term that isn't included in the Glossary please send us an email.

Pacific

Fakaataataga O Te Feagaiga O Te Hokotaga Haoloto I Te Va O Niuhila Ma Tokelau

PDF Format (304kb)

Ko te Mālō o Niuhila ma te Mālō o Tokelau e, 

Amanakia te mataloa o te talafakaholopito o te faigāuō ma te faifaimea fakatahi i te va o Niuhila ma Tokelau, fakatahi ai ma te lahi o nā hokotaga i te talaaga, fakanofonofoga, ma te fakaaganuku i te va o ō latou tagata,

Manatua ko Niuhila nae fakamalohi ma lagolago ki Tokelau ka koi fakatele tana malaga agai ki hana faigamalo e pulea lava e ia, ma nae tuku atu ki tagata lava o Tokelau ke filifili e kilatou te auala fakatahi ai ma te gaholo e fakateletele ai ni huiga fakafaigāmālō, 

Manatua foki e fai lava ma tuku atu e Niuhila ma Tokelau ki te Malo Kaufakatahi nā fakamatalaga tau ki te tulaga i Tokelau, e aofia ai ma te atiakega o ana nofonofoga fakafaigāmālō, ma kua fakailoa hako ki te Malo Kaufakatahi nā atiakega i Tokelau ma nā lagona o ona tagata, e kui atu i nā malaga hakilikili ki Tokelau, 

Manatua foki te Maliliega Hokofakatahi Agai ki nā Tukutukuga o te Faigā Pāaga i te Va o Niuhila ma Tokelau, teia na haini i te 21 Novema 2003, ma fakamautu to lā iviivinaki ki te atiakega fakaauau o he hokotaga e fatu ki luga o nā agaga taki o te faigā pāaga, nā uiga ma nā lagona tāua e ia te kilaua,

Fakamamalugia o nā tōkāga fakateaganuku ma nā uiga ma nā lagona tāua o tagata Tokelau ma iviivinaki ke fakamautinoa te tāoga ma te olaola o nā nuku i Tokelau, 

Mataugia i te fakatinoga o ta latou āiā fakatagatānuku e fai ai he filifiligā faigāmālō ma kilatou, ko tagata o Tokelau, kua fai ai hana filifiliga haoloto, i lalo o te taukikilaga a te Malo Kaufakatahi, ke kavea ma Atunuku e pulea katoatoa fakalotoifale i luga o he hokotaga haoloto ma Niuhila, e fakatatau ma te feagaiga tenei,  

Momokotia ke fakamautu ta lā mafutaga o te hokotaga haoloto ma, ke fakamaumau te agaga o te hokotaga tenei, e aofia ai to lā fakatau felagolagomaki o te tahi ki te tahi,  

Kua malilie venei,

 

Vaega 1

Mafutaga o te Hokotaga Haoloto

  1. Ko te mafutaga i te va o Niuhila ma Tokelau ko he hokotaga haoloto e matea i te tafapili o te faifaimea fakatahi ma fakatalatalanoa i te agaga o te faigā pāaga ma fakatau iviivinaki nā itu e lua ke manino ma atea ai te faiga o a lā hokotaga.

  2. Ko te mafutaga e fakaauau pea te fakavaega i luga o nā agaga taki ma nā uiga ma nā lagona tāua ienei:

    1. Fakatau amanakia ma fakatau fakaaloalogia e kilaua o lā fakanaunauga tāua ma o lā popolega; 
    2. Amanakiagia o te gagana ma te aganuku tukehe mai lava a Tokelau ko he punaaga e ō te malohiaga ma te fakamateaga e o tagata Tokelau i Tokelau vena ma Tokelau i Niuhila;
    3. Fakaaloalogia nā taki o te Feagaiga a te Malo Kaufakatahi e aofia ai nā āiātatau a tagata ma te pule a te tulafono.

Vaega 2

Aganuku ma nā Tōkāga Fakateaganuku 

E amanakia e Niuhila ma Tokelau ko te gagana ma te aganuku tukehe mai lava a Tokelau, he punaaga e ō te malohiaga ma he fakamateaga i Tokelau vena ma nā fakalapotopotoga a Tokelau i Niuhila, ma kua folafola e Niuhila ke galulue ma Tokelau ma ke lagolago he polokalame kua malilie ki ei ke fakamautinoa te taupauga ma te atiakega o te gagana ma te aganuku a Tokelau.

top of page

Vaega 3

Hitiheni

  1. Kua folafola e Niuhila ko te āiā ki te hihiteni Niuhila, e aofia ai te āiā fakaopoopo ke nofomau, galue ma nofoākoga i Niuhila, e fakaauau pea te tukuatuga ki tagata uma nā fananau mai i Tokelau, kafai he tino ko hē tahi o ona mātua he hitiheni Niuhila, pē, e ia te ia te āiā ke nofo ai mo he taimi hē fakatapulāgia i Tokelau, Niuhila, Niue, pe ko te Atu Kuki, e vena foki ki tagata Tokelau e fananau mai i fafo o nā fenua ienei kafai he tino o ona matua he hitiheni Niuhila na fanau mai kiei, pē, he Hitiheni Fakatalohaga. Kua folafola foki e Niuhila e fakatalanoa ē ia ki Tokelau hō he fakatu mo ni huiga ki te tulafono a Niuhila tau ki te hitiheni, pepa malaga, femalagāakiga fakavāomālō pe hō he matakupu e tau ki nā vāega ienei e ono afaina ai ia tagata Tokelau.

  2. Kua folafola e Tokelau e hē faia e ia hō he huiga ki ana tulafono e pulepulea ai te āiā ke nofomau i Tokelau e ono fakalahi ai nā itukāigā tino e maua e kilatou he hitiheni Niuhila i lalo o te palakalafa 1 o te Vāega tenei e aunoa ma he fakatalanoaga ma Niuhila, mā, ke fakatino e ia nā lakahaga uma e talafeagai ke puipuia ai te fakatāuagia o nā pepa malaga Niuhila.

Vaega 4

Lagolago tau te Tamaokaiga ma te Lagolago tau te Atiakega o Galuega Lalahi

  1. E folafola e Niuhila ke fakaauau pea te lagolago tau te tamaokāiga ma te lagolago tau te atiakega o galuega lalahi, ke fakatumau pea ma fakaleleia atili ai te tulaga lelei o te olaga o tagata Tokelau, mā e folafola e Tokelau ke taofimau te agaga taki o he pulepulega lelei fakafaigāmālō ma te tamaokāiga e aofia ai ni maliliega fakatahi o nā itu e lua i te fakamaumauga o nā tupe fano, o nā tupe e aofia ai. Ko te lagolago tau te Tamaokāiga ma te lagolago tau te Atiakega o Galuega Lalahi e tuku mai e Niuhila, e tatau ke lava ma tāoga ke fakavae ma fakatumau ai pea i he tulaga lelei ma fakamaliegia i nā tautuaga ma nā galuega lalahi i Tokelau, ma amanakia ai te motu kehe o Tokelau, te vāvāmamao o nā nuku e tolu ma te faitau aofaki o tagata i Tokelau.

  2. Ko te tūlaga o te lagolago tau te tamaokāiga ma te lagolago tau te atiakega o galuega lalahi, e tatau ke fatu ki he maliliega e fatu fakavaitauhaga e veia ona fakapatino mai teia taimi ki teia taimi.

  3. Ko te lagolago tau ki te tamaokaiga ma te lagolago tau te atiakega o galuega lalahi teia e takua i te Vāega tenei, e tatau ke kehe, mai te lagolago ma te fehoahoaniga e tuku mai e Niuhila i lalo o ietahi Vāega o te Feagaiga tenei, nā hao a Niuhila ki nā polokalame fehoahoani tau atiakega fakakogāfenua o te Pahefika teia e ono aofia ai ia Tokelau ma hō he fehoahoaniga mo ni fakamoemoega fakapitoa e tuku mai e Niuhila teia e ono malilie ki ei mai teia taimi ki teia taimi.

Vaega 5

Lagolago tau te Pulepulega, Iloa Fakapitoa tau Mahini ma te Poto Patino

  1. Ko Tokelau lava tē gafa ma te fakatinoga o nā tautuaga i Tokelau.

  2. E folafola e Niuhila ke tuku mai e ia, i he talohaga a Tokelau, he fehoahoaniga tau te pulepulega ma nā avanoa ki nā fautuaga ki te iloa fakapitoa tau mahini pe, tau te poto patino, lagolago ma nā koleniga i nā itu uma o nā gaoioiga fakatemālō, e aofia ai te fakamahinoga ma nā tulafono, ola mālōlō, akoakoga, tupe, felakuakiga, fehokotakiga, pulepulega o nā lālā o nā tautuaga fakamua, puipuiga o te hikomaga, atiakega tau te tamaokaiga, ma te fakamalohia o te tulafono.

  3. Ko te kautu o te lagolago tau te pulepulega, iloa fakapitoa tau mahini ma te poto patino, e tatau ke fakavae ma fakatumau ai pea i he tulaga lelei ma fakamaliegia i nā tautuaga ma nā galuega lalahi i Tokelau, e amanakia ai te motu kehe o Tokelau, te vāvāmamao o nā nuku e tolu ma te faitau aofaki o tagata i Tokelau.

top of page

Vaega 6

Fehoahoaniga mo na Fakalavelave Fakafuaheki ma na Mala 

E folafola e Niuhila ke fakaauau pea tana fehoahoaniga ki Tokelau, i ni tulaga e tautali atu ai ki nā fakalavelave fakafuaheki ma nā fakalavelave fakanātula, ma e aofia ai ia Tokelau i tana polokalame fehoahoani mo nā fakalavelave fakafuaheki, ma nā fakaleleiga i loto o te Pahefika.

Vaega 7

Puipuiga fakafitafita, Haogalemu ma te Leoleoga o te Tai

  1. E talia e Niuhila ke fakaauau pea tona tiute mo te puipuiga fakafitafita ma te haogalemu o Tokelau, ma, e fakamuta te tiute tenei i he talohaga a Tokelau fakatahi ai ma hana maliega.

  2. E folafola foki e Niuhila ke fakaauau pea tana fehoahoaniga ki Tokelau, i te leoleoga o tona tai, puipuiga o nā fagotaga, ma nā fakatinoga o nā hakiliga ma nā laveakiga.

Vaega 8

Teugatupe Fakaleoleo Fakavaomalo a Tokelau

  1. E folafola e Niuhila ma Tokelau ke fakaauau te lagolagogia o te Teugātupe Fakaleoleo Fakavāomālō a Tokelau.

  2. E folafola e Niuhila, ke fehoahoani ki Tokelau, i te hakiliga o ni fehoahoaniga tau tupe ki te Teugātupe, mai ietahi mālō ma ietahi fakalapotopotoga fakavāomālō.

Vaega 9

top of page

Hokotaga Fakavāomālō

  1. E amanakia e Niuhila ma Tokelau ko he fefaiakiga ologatahi ki nā hokotaga ma te kāiga fakavāomālō, tē e fakavae i te fakaaloalogia o nā agaga taki o te Feagaiga a te Malo Kaufakatahi e aofia ai te āiātatau a tagata ma ko te pule a te tulafono ko he tahi ia o nā uiga ma nā lagona tāua e fakavae ma fakalagolago ki ei ta lā hokotaga haoloto.

  2. Kua ia Tokelau te āiātatau ma te mafai fakatulafono ke fai ai lava e ia ana hokotaga fakavāomālō ma ana hākilikiliga ki te faia o ni ana feagaiga i luga o tana āiātatau.

  3. E amanakia e Niuhila ma Tokelau ko te mafai fakatino o Tokelau ke fai ai lava e ia ana hokotaga fakavāomālō e hē lava. Ko teia e folafola ai e Niuhila ke fakaauau pea tana fehoahoaniga ki Tokelau i te fakatinoga o ana hokotaga fakavāomālō i he talohaga a Tokelau fakatahi ai ma hana maliega.

  4. Ko Niuhila ma Tokelau e malilie, i te fakatinoga o a lā hokotaga fakavāomālō, e fakaaloalogia e kilaua nā uiga ma nā lagona tāua ieia e takua i te palakalafa 1 o te Vāega tenei ma o lā fakanaunauga tāua. I he kikilaga venei, e malilie kilaua ko nā hokotaga fakavāomālō, e tatau ko he tahi o nā matakupu e aofia i nā fonotaga faifaipea, teia e takua i te Vāega 10. E malilie foki kilaua, kafai hō he matakupu vena e ono afaina ai nā fakanaunauga tāua o te tahi itu, e manakomia he fakatinoga ka ko hēki fakatalanoa i a lā fonotaga faifaipea ienei, e tuku atu e kilaua nā fakamatalaga talafeagai, ma he avanoa tatau mo ni fakatalanoaga ka ko hēki faia ni fakatinoga.

Vaega 10

Fakatalanoaga

  1. I te amanakiagia o te tāua o ni fakatalanoaga vāvālalata, e veia ona takua i te palakalafa 1 o te Vāega 1, e tatau ke i ei ni fonotaga faifaipea i te va o Niuhila ma Tokelau.

  2. Ko te faifai hō, te taimi ma te tulaga aloakia o nā fonotaga faifaipea ienei, e tatau ke fua ki he maliliega mai teia taimi ki teia taimi, kae ko nā fono e fai, e aofia ai nā fonotaga, kafai e tatau, i te va o nā takitaki fakatemālō o Niuhila ma Tokelau i nā matakupu ieia e tau ki te hokotaga i te va o nā mālō e lua.

  3. Kafai he itu e talohaga mo he fonotaga fakapitoa, ko te tahi itu e fai e ia nā taumafaiga uma, i te agaga o te faigā pāaga, ke tautali atu ai te talohaga tena.

Vaega 11

Huiga o te Tulaga Fakafaigāmālō

  1. E amanakia e Niuhila, ko tagata o Tokelau, e iā i ei he taimi i te lumanaki e fakanau ai ke onoono he tulaga fakafaigāmālō e kehe mai i te pulea fakalotoifale i he hokotaga haoloto ma Niuhila, e aofia ai te tutokatahi pe, opotia ma Niuhila.

  2. E folafola e Niuhila, i he talohaga a Tokelau, ko ia e fehoahoani ki tagata o Tokelau i te fakaaogāga o te āiātatau tenei fakatahi ai ma ni taukikilaga tatau fakavāomālō.

  3. Ko Niuhila maTokelau e fetukunaki i he agaga moni ma te fakamaoni, nā tukutukuga o hō he huiga o te tulaga fakafaigāmālō.

Vaega 12

Ko nā Pepa Lagolago 

Ko nā auala e fakamatala ai te fakatinoga o te Feagaiga tenei, e tatau ke fakamaumau i loto o ni Pepa Lagolago, ieia e malilie ki ei ia Niuhila ma Tokelau mai teia taimi ki teia taimi.

Vaega 13

Kamata fakaaloakia

Ko te Feagaiga tenei e kamata fakaaloakia i te aho e haini ai.

MO TE MOLIMAUGIA ko kilatou ienei kua haini i lalo, kua tuku ki ei te fakatagaga ke fakamaonia ai, kua haini te Feagaiga tenei.  

NA FAKATINO i ... i te aho ... o ... ... i nā tuhituhiga muamua e fa, lua i te gagana Igilihi ma te lua i te gagana Tokelau, ko nā tuhituhiga i nā gagana uma e lua e tutuha te moni.

MO TE MĀLŌ O NIUHILA:  

MO TE MĀLŌ O TOKELAU:

 

top of page

Fakaataataga O Na Pepa Lagolago Ki Te Feagaiga O Te Hokotaga Haoloto I Te Va O Niuhila Ma Tokelau

Aganuku Ma Na Tokaga Fakateaganuku (Vaega 2)

(Ata fakaataata: ke fakatotoka na fakakupuga kafai kua malilie ki te polokalame)

  1. I te amanakiagia o te iviivinaki o Niuhila ma Tokelau ki te taupaugia ma te atiakega o te gagana ma te aganuku a Tokelau, he polokalame kua tapena ke tuku atu ki na tino faitonu o Niuhila i he taimi i tua mai o te tauhaga nei.

  2. Ko te taimi tena ia e fai ai na tonu agai ki na vaega i loto ma te pulepulega o te polokalame ma ki te fakatupega. Ko na tonu ienei e tukufakatahi ki loto o na Pepa Lagolago.

  3. Ko te polokame tenei e fai fakatahi e na itu e lua, e aofia uma ai ia Tokelau ma Niuhila. E aofia ai foki na fakalapotopotoga a Tokelau i Niuhila. E iei te kikilaga ke fakavae he Komiti Galue ei loto ai na hui o na itu uma e aofia ai. Ko he Pule Fakahoa o te Polokalame e ono manakomia uma mo Tokelau ma i Niuhila.

  4. Na nofoakiga o he tofi e fakatotoka i te taimi nei mo te kimataga o te faufauga o te polokalame tenei.

  5. E tuku mai e Niuhila he lagolago tau tupe mo he polokalame e malilie ki ei te e afia ai ni galuega e ve ko te fakatumaugia ma te atiakega o te aganuku ma nofonofoga fakaaganuku, tautauga ma ni koa mo he polokalame ke akoako ai te gagana, koleniga mo ni faiakoga, ko he kupega o te vateatea mo te gagana ma te aganuku a Tokelau ma ni fakamaumauga tukugutu o te talaaga o Tokelau.

Hitiheni (Vaega 3)

  1. Ko na Tokelau e hitiheni Niuhila e fakaauau ke maua e kilatou na aia ma na tiute o te hitiheni Niuhila, veia ona taku mai i te tulafono a Niuhila tau ki te hitiheni.

  2. Ko na aia e maua e tagata Tokelau i te hitiheni Niuhila e aofia ai te aia ki te puipuiga fakavaomalo ma na fehoahoaniga mai ietahi atunuku.

  3. Ko tagata Tokelau e hitiheni Niuhila ieia e nonofo tumau i Tokelau e fakaauau pea te avanoa ke maua ai na fakamanuiaga a Niuhila i te penefiti ma na tautuaga, vagana ai ko te avanoa tena ke maua ai na penefiti e manakomia ko ni tino e nonofo tumau i Niuhila.

Lagolago Tau Te Tamaokaiga Ma Te Lagolago Tau Te Atiakega O Galuega Lalahi (Vaega 4)

  1. Ko te pepa tenei e taku mai ai na fakamaumauga i lalo:

    1. Ko te faiga e iloilo ai te lagolago tau te tamaokaiga ma te lagolago tau te atiakega o galuega lalahi ki na manakoga o Tokelau;
    2. Ko te faiga e fuafua ai te tulaga o te lagolago;
    3. Fefaiakiga o na tukutukuga agai ki te totogiga o ni tupe, te pulepulega o na tupe ma te lipotiga o na tupe fano; ma
    4. Ietahi matakupu.

  2. Ko te fakamuamua o te lagolago tau te atiakega o galuega lalahi ei na vaega ieia ko heki iei ni galuega lalahi nei pe ko na galuega lalahi e iei nei e he lava ma e manakomia ai he fehoahoaniga fakapitoa ke fofo ai te he iei pe ko te he lava mo te kautu, ke fakatumaugia te taoga ma te olaola o na nuku i Tokelau.

top of page

Iloiloga

  1. Ko Niuhila e kaumai e ia te lagolago tau te tamaokaiga ma te lagolago tau te atiakega o galuega lalahi ki Tokelau fatu ki he fakavaitauhaga. Ko na polokalame lalahi mo te atiakega tau te o na galuega lalahi e manakomia ke fakatumaugia te taoga ma te olaola o he nuku o Tokelau e onoono fatu ki luga o he matakupu takitahi.

  2. Ko te tulaga o te lagolago tau te tamaokaiga ma te lagolago tau te atiakega o galuega lalahi e fuafua fatu ki he iloiloga faifakatahi ki na manakoga o Tokelau e fakatino e te Lala mo na Atiakega Fakavaomalo a Niuhila (NZAID) ma Tokelau i te toe tauhaga o na fakavaitauhaga takitahi. Ko te iloiloga e kikila ai ki ietahi matakupu veia ko te hikitaga o te tau o te olaga, ma te fakatinoga a te tamaokaiga a Tokelau, te tau o na tautuaga o te malo i Tokelau, te lelei ma te taua o te tupefano, na tautuaga i fafo e gafa ma te fakatupega a Tokelau ma te manakoga ke fakatumaugia te taoga ma te olaola o he nuku i Tokelau.

  3. Ko te iloiloga venei muamua e fakatino ia Oketopa 2006, aua ko te maliliega nei mo te polokalame o te fakavaitauhaga e kimata mai i te 1 Iulai 2004 ki te 30 Iuni 2007.

  4. I te taimi kafai te maliliega ki te tulaga o te lagolago mo te fakavaitauhaga ka hohoko e heki fakatino i te 31 Tehema o te tauhaga iloilo tena, ko te lagolago e fakaauau pea ki te tahi tauhaga mo te tauhaga muamua o te fakavaitauhaga e fakatino i te tulaga fakatatia mo te tauhaga iloilo. Ko te faiga tenei e mo te taimi nei oi oti ke fatu ai he fakatatiaga ke peleni ki mua te fakatupega a Tokelau ke pa ki te taimi e iei ai he maliliega ki na tulaga mo te piliota fakavaitauhaga e hohoko mai.

Fonotaga takitauhaga

  1. Ka ko heki pa ki te fakaikuga o na tauhaga tupe takitahi ko Niuhila ma Tokelau e fono ke iloilo te tulaga kua taunuku kiei fakahino ki te peleni o te fakavaitauhag (aofia ai te peleni mo te fakatupega o te tauhaga ki na mea e maua mai ai ma na mea na fuafua kiei) ma ke onoono ho he talohaga mo ni fehoahoaniaga mo tau te atiakega o na galuega lalahi e i fafo ona tukutukuga na malilie kiei mo te fakavaitauhaga. Ko na fonotaga ienei e mahani lava fakatino ia Oketopa i tauhaga takitahi, ke fetaui kiei na tauhaga tupe a Tokelau ma Niuhila.

Ko na tukutukuga ona fakatinoga

  1. Ko Tokelau e he peleni tana tupe mo ni tupe e taigole ifo i te tulaga e tatau ke iei ma e taumafai lahi ke paleni te tupefano ma ki te aofaki o te tupehau e maua. E he ia kave kehe ni tupe mai i na tupe teu a na tino takitahi pe ko na tupe a na koloa o na nuku.

  2. Kafai ko te tupehau a Tokelau mai ana lava koa e i lalo ifo o te tulaga na malilie kiei mo ho he tauhaga, e tatauke fai ni talatalanoaga pe vefea ona pulepule te paku. Kafai ko te tupehau a Tokelau mai ana lava koa e lahi atu i he tulaga na malilie kiei, ko Tokelau e onoono ke tukuatu te tupe hilia ki loto o te Teugatupe Fakaleoleo Fakavaomalo a Tokelau.
  3. Ko Tokelau e tauhihi ke fakatino na agaga taki o te malo pulepule lelei ma te manino o te fakafanoga o ana fakatupega ma ke faifaitea ni huketuhi o ana tupefano. E ia mafai ai ona fai vave ma fakamaliegia na lipoti tupe ki na tupefano fakatatau ki Tokelau ma tana hihitemi tupe ma lipotiga.

top of page

Ietahi matakupu

  1. Ko na tukutukuga kua fakamaumau i te pepa tenei e kikila ke fakatino te polokalame mo te fakavaitauhaga ke fakafetaui ma na hini ma na manakoga i lalo o te Feagaiga ma e fetaui ki Tokelau ma tana peleni taki ki ona hini ma na matakupu e fakamuamua e taua.

  2. Ko te maliliega mo te fakavaitauhaga mo te piliota o te 1 Iulai 2004 ki te 30 Iuni 2007, na haini i Atafu ia Aukuho 2004, e fakaaoga ke fatu kiei na polokalame i te lumanaki mo te fakavaitauhaga.

Lagolago Tau Te Pulepulega, Iloa Fakapitoa Tau Mahini Ma Te Poto Patino (Vaega 5)

  1. Ko te lagolago tau ki te pulepulega, iloa fakapitoa tau mahini ma te poto patino e kaumai i lalo o te hikimi o te lagolago tau pulepulega, veia ona fakamatala mai mo na vaega i lalo.

top of page

Kautu

  1. Ko te kautu o te lagolago tau te pulepulega e fehoahoani atili ki na koa he lava a te Kaufaigaluega Tautua a Tokelau. Ko te lagolago tau te pulepuega e aofia uma ai na galuega a te malo aofia ai foki na vaega patino veia ko te ola malolo, akoakoga, fakamahinoga ma tulafono ma na atiakega o te tamaokaiga.

  2. Ko na itukaiga fehoahoaniga e aofia ai te fautuagia o na hokotaga, te vaega o na fautuaga, fakahekega o na tino galue ke galulue i he tahi koga mo he vaitaimi (mo na itu uma e lua) ma na polokalame fakaakoakoga.

  3. Ko na tino o te kautautua a Niuhila e mafai ke talohagagia mai teia taimi ki teia taimi ke fehoahoani hako mai ki Tokelau kafai e iei he tulaga i te taimi tena e he katoatoa ai te mafai i Tokelau ke fakatino ai ni tautuaga taua pe kafai e he matua talafeagai ke kikila ki Tokelau ke atiake e ia te mafai i luga o Tokelau.

Hokotaga

  1. Ko Niuhila ma tana lagolago tau te pulepulega ki Tokelau e hokotaga e te ofiha o Tokelau i te Ofiha o te Va ki Fafo.

Auala e fai ai

  1. Ko na fakatu mo te lagolago tau te pulepulega e tatau ke kave muamua ki te Ofiha o Tokelau. Ko te Ofiha e talanoa ki te lala o te malo i Niuhila ma hokotaga na talatalanoaga. Ko na tau o te tautuaga tenei e vaevae ki te lala o te malo o Niuhila e hau ai te fehoahoaniga (totogi o te tino galue) ma Tokelau (ietahi tau).

Fehoahoaniga patino mo na mataeke

Ola Malolo

  1. I te amanakiagia o te fakapitoa o te taua o na tautuaga a te ola malolo ki Tokelau, ko te hokotaga o na fehoahoaniga ki te Mataeke o te Ola Malolo o Tokelau e fakamuamua e te Ofiha o Tokelau. E fakaauau pea te faifaipea o na talatalanoaga i te va o te ofiha o Tokelau ma te Mataeke o te Ola Malolo a Niuhila, ko te kautu ke fakatino pea lava na fautuaga ma lagolago ki Tokelau ma veia foki ko na fehoahoaniga fakapitoa i na tulaga e pehi ai he tauale.

  2. Ko Niuhila ma Tokelau e fakaauau pea ke iei ni avanoa ki na tautuaga a te ola malolo o Niuhila mo na tino nonofo tumau i Tokelau, i lalo o te Hikimi Hikitia ona Tauale. Ko te ofiha o Tokelau e talatalanoa ki na tino e fakatino na tautuaga pe ko fea lava e manakomia ai ke fakatino te hikimi.

Akoakoga

  1. I te amanakiagia o te fakapitoa o te taua o na tautuaga a te akoakoga i Tokelau, ko te hokotaga o na fehoahoaniga ki te Mataeke o Akoakoga a Tokelau e fakamuamua e te Ofiha o Tokelau. E fakaauau pea te fakatino o na hokotaga i te va o te Ofiha o Tokelau ma te Mataeke o Akoakoga a Niuhila, ko te kautu ke fakaauau pea te fakatino o na fautuaga ma lagolago ki Tokelau.

  2. E fakapitoa te kikilaga ki na atiakega o te kalikalamu ma te vaega o na koa mo akoakoga. Ko te Mataeke o Akoakoga e fakaauau pea te tuku atu ki na akoga a Tokelau na kopi aunoa ma he tau ki Tokelau o na lolomiga uma a te akoga ma na tuhi i te gagana Tokelau e falite e te Mataeke o Akoga.

top of page

Fakamahinoga ma na tulafono

  1. Ko Niuhila e fakaauau pea te fakaavanoa ki Tokelau na fakamahinoga ma na tautuaga tau ki te fakamahinoga ma Tulafono a te Fakamahinoga Maualuga ma te Fakamahinoga mo na Apili mo Tokelau, veia ona taku mai i te tulafono a Tokelau ma Niuhila.

  2. Ko na tino molia ma na pagota i na fakamahinoga o na holigatulafono eina kave ki Niuhila mo na fakamahinoga ma falepuipui ai veia ona taku mai i te tulafono a Tokelau ma Niuhila.

  3. Ko Niuhila ma Tokelau e fai ekilaua na faiga ke fakaauau ai pea te mafai-fakamahino e tuha ai ko na tino molia ma na pagota e kui i he nuku tona tolu i te taimi e femalaagaaki ai i te va o Tokelau ma Niuhila.

  4. I na fakamahinoga o na holitulafono mo te Fakamahinoga Maualuga ma te Fakamahinoga mo na Apili ko Tokelau e gafa uma ma na tau e mafua mai i te kavega o te tino molia, pagota, vaega a te tulafono ma na ofiha o te fakamahinoga ma tulafono ma na ofiha o te fakamahinoga ki ma mai Tokelau. E gafa ma Niuhila te totogiga o ietahi tau mo na fale e fakaaoga ma ietahi tautuaga mo te fakamahinoga ma tulafono i na fakamahinoga o na matakupu tau holigatulafono ma na matakupu i te va o ni tino, ma e gafa ma te totogiga o na tau fakaauau fakaopoopo i te fakafalepuipuiga o na pagota Tokelau i Niuhila.

  5. Ko Niuhila e, ona ko tana lagolago tau te pulepulega ki Tokelau e, tuku uma atu na fautuaga talafeagai ma na fehoahoaniga i te hukehukega ma te fakamahinoga o na matakupu tau holitulafono, aofia ai te fakaavanoa na ofiha leoleo a Niuhila ke kavea ma ofiha leoleo a Tokelau veia ona taku mai ai i te tulafono a Tokelau.

Ko na takitaua

  1. E iei te pepa fakamatalaga e fakatatia ai na takitaua mo te vaega o ietahi lagolago tau te pulepulega ki Tokelau. Ko Niuhila ma Tokelau e mafai mai teia taimi ki teia taimi malilie ki ni huiga ki na takitaua ma vena foki ni itukaiga fehoahoniga patino e he aofia i na takitaua.

Fehoahoaniga Mo Na Fakalavelave Fakafuaheki Ma Na Mala (Vaega 6)

  1. Ko na fakalavelave fakafuaheki ma na fakamanuiaga mo na fakalavelave fakanatula e aofia ai te vaega mo te lagolago tau te tamaokaiga mo na tapenapenaga mo na fakalavelave fakafuaheki ma na fakaleleiga mo ni fakafitauli e tutupu ma vena foki na fakamanuiaga ma ni fehoahoaniga mo te fauhia kafai e tupu he fakalavelave fakafuaheki pe ni fakalavelave fakanatula i Tokelau.

Tapenapenaga mo ni fakalavelave ma fakaleleiga mo ni fakafitauli e tutupu

  1. Ko te Ofiha o Tokelau e hokotaga e ia te fehoahoaniga a Niuhila ki Tokelau ki na tapenapenaga mo ni fakalavelave ma te fakaleleiga o ni fakafitauli e tutupu. Ko na fehoahoaniga e maua mai i te Polokalame mo te Pulepulega o na Fakalavelave Fakafuaheki ma te Tali atu ki na Fakalavelave (EMDR) e pulepule e te Lala a Niuhila mo na Atiakega Fakavaomalo (NZAID).  

  2. Tapenapenaga mo he Fakalavelave ma na fakaleleiga e fai ka tutupu he fakafitauli e ono aofia ai:

    1. Fakamakekega o te ofiha ma na akoakoga ki te mafai i te atunuku ma i na nuku ke fehoahoani ke fatu ni peleni lelei, pulepulega ma te atiakega o te iloa ma na hikili e talafeagai ke pulepule ai na fakalavelave fakafuaheki.
    2. Pulepulega o na fakafitauli e tutupu ma na faiga e fakaitiitia ai te taigole o na fakafitauli e ono tutupu i te atunuku ma i na nuku ke fakaitiitia ai na afainaga mai na fakalavelave fakanatula i na nuku.

  3. Ko Niuhila e fehoahoani ki te kikilaga o te Peleni Fakalavelave Fakafuaheki a Tokelau mo te atunuku. Ko te pepa fakamatalaga e iei ai te Peleni kua malilie kiei. Ko na fehoahoaniga e maua mai i na talatalanoaga ma te Lala a Niuhila mo te Puipui ma te Pulepulega o na Fakalavalave fakafuaheki.
  4. Ko Tokelau e fakafehokotaki hako ma na faufautua o te tau mo ni fakailoaga vave ki na tau he lelei e ono afaina ai ia Tokelau. E fakailoa e te Ofiha o Tokelau ki te Malo o Tokelau na fakamatalaga e ia maua o ni tau fakapokepoke.

top of page

Fakalavelave fakafuaheki ma na fakaleleiga ki na fakafitauli e tutupu

  1. I te taimi e tupu ai he matua fakalavelave fakafuaheki pe he mala i Tokelau, ko Niuhila e kaumai e ia na fehoahoaniga ki Tokelau i lalo o te Polokalame o te EMDR.

  2.  Ko te vaega mo na fakaleleiga e fatu fakatatau ki na manakoga kua hukehuke veia ona lipotia e na ofiha Tokelau, na ofiha o Niuhila e galulue i fafo ma ietahi lala e gafa ma te hukehukega o na manakoga, ma e hokotaga veia ona talafeagai ai ma ietahi malo ma ietahi lala.

  3. Ko na galuega mo te toe fakaleleia e aofia ai te tapuke o ni ata o te fakalavelave mai te ea, he iloiloga i te kelekele, kaumaiga o ni hapalai, meafaigaluega ma na tino poto mahani. Kafai e talafeagai, e mafai ke hakili fehoahoani ki ni fakalapotopotoga fakavaomalo talafeagai.

Toefauhia

  1. Ko te Ofiha o Tokelau e hokotaga e ia te tali mai a Niuhila ki na talohaga mo ni fehoahoaniga mo te toefauhia o ni fakafitauli kua tutupu. Ko na talohaga e iei ai te hukehukega katoa o na afainaga ma na tau fuafua.

Puipuiga Fakafitafita, Haogalemu Ma Te Leoleoga O Te Tai (Vaega 7)

  1. Ko na gaoioiga e tau ki na tiute mo te puipuiga fakafitafita ma te haogalemu, leoleoga o te tai, puipuiga o na ika ma te hakiliga ma te laveakiga e tuku fakatahi e te Ofiha o Tokelau, i luga o ni fakatalatalanoaga ma te Vaegakau o te Puipuiga a Niuhila ma ietahi ofiha talafeagai o te malo.

Puipuiga fakafitafita 

  1. Ko Niuhila e fakaauau ke fakatino tona tiute ki te puipuiga fakafitafita mo Tokelau kui atu i te Vaegakau o te Puipuiga Fakafitafita a Niuhila. Ko te Ofiha o Tokelau e hokotaga te tali a Niuhila ki ho he talohaga mo he fehoahoani i na matakupu tau te puipuiga fakafitafita.

Leoleoga o te tai ma te puipuiga o na ika

  1. E fakaauau pea e Niuhila te leoleoga i te ea ma te leoleoga o te tai i loto o te hone fagota o Tokelau e auala i te fakaavanoa o ana vakalele ma ona manuao, ma e galulue fakatahi ma ietahi ofiha o te malo ma na fakalapotopotoga i te pahefika i te leoleoga fakatahi o te tai ma na gaoioiga mo te leoleoga o na ika.

  2. E fakaauau pea te galue vavalalata o Niuhila ma Tokelau i loto o na fonotaga a na fakalapotopotoga e ve ko te Taupulega a Malo mo te Puipuiga o na Ika (FFA), ma te Komihi o Fagotaga i Hihifo ma Kogaloto o te Pahefika (WCPFC), ke fehoahoani fakamautinoa ko na gaoioiga e fakatino e na fakalapotopotoga iena e puipuia ai ma fakailoa lautele ai na mafaufauga tau faigafaiva o Tokelau.

  3. Ko te Ofiha o te Va ki Fafo o Niuhila e fakaauau te galulue fakatahi ma Tokelau ma ke kavatu na fehoahoaniga ki te atiakega o te pulepulega o na taki ma te fakatinoga o faigafaiva i Tokelau.

Hakiliga ma laveakiga

  1. Kafai e iei he taimi e galo ai he vaka pe he vakalele i te tai o Tokelau pe ko tona hone fagota, ma kua matua heai lava he tahi gaoioiga e mafai e Tokelau ke hakili ai te vaka pe ko te vakalele tena, e fehoahoani ia Niuhila ki Tokelau i te hakiliga ma te laveakiga. Ko he talohaga mo he fehoahoani e pulepule e te Ofiha mo galuega laveaki a Niuhila.

top of page

Hokotaga Fakavaomalo (Vaega 9)

  1. Ko Niuhila e, i he talohaga ma Tokelau ma i tana maliega, kavea ma auala mo na fehokotakiga i te va o te Malo o Tokelau ma ietahi malo ma na fakalapotopotoga fakavaomalo. Ko Niuhila e haonioni foki ke kavea ma hui o Tokelau i na fonotaga fakavaomalo teia e tatau ke auai ki ei ia Tokelau.

  2. E iei te malamalamaga ko na vaega ieia e fakatino ai lava e Tokelau ana hokotaga fakavaomalo e aunoa ma he fehoahoani mai Niuhila, ma na vaega ieia e fakatino ai e Niuhila ni hokotaga fakavaomalo kohe hui e o Tokelau (f.t. e auai ki he fonotaga ma hui o Tokelau), ko na tiute fakavaomalo fakatetulafono o Tokelau lava, ma e he ko na tiute fakavaomalo fakatetulafono o Niuhila, te fakaaoga.

  3. Ko he haini a Niuhila ki he feagaiga e mafai ke aofia ai ia Tokelau kafai na talohagagia ma malie ia Tokelau ko ia ke opo ki loto o te hainiga tena a Niuhila ma ko te faiga e fakamaonia ai, kavea ma vaega pe ko ie tahi fakatinoga o na feagaiga e tuku mai.

  4. E galulue fakatahi ia Niuhila ma Tokelau ke fofo ni fakafehili agai ki na feagaiga kua fakatinogia ma kafai ia Niuhila e haini, kae opotia i loto ia Tokelau.

Ofiha O Tokelau

  1. Mo te fakatinoga o ni vaega o te Feagaiga e kitea ai te tatau ke iei he ofiha hokotaga i Niuhila e fakapitoa ona tiute mo Tokelau ma te hokotaga i te va o Niuhila ma Tokelau.

  2. E fakaauau te iei o he ofiha o Tokelau i loto o te Ofiha o te Vakifafo ma Fefakatauakiga e fakatu ma kikila fakalelei te Ofiha o Tokelau teia ka gafa ma te hokotakiga ma te tukuatuga o te lagolago a Niuhila mo Tokelau e tuha ai ma na kautu ma na fakatatiaga o te Feagaiga o te Hokotaga Haoloto.

  3. Ko te Ofiha ka iei ona tiute hokotaga i loto o te Ofiha o te Vakifafo ma Fefakatauakiga ma ietahi malo ma o latou lala. Ko te Ofiha tuloto ia o fehokotakiga mo na fehoahoaniga uma e fakatalohagagia ma fakatatia mai i lalo o te fehoahoaniga ki te hikimi a Niuhila ki te lagolago tau te pulepulega teia e takua i te Vaega 5 o te Feagaiga ma e i lalo foki o ietahi vaega o te Feagaiga ma i loto o na Pepa Lagolago. E fehoahoani ki Tokelau ke mauagia e ia na fakamaumauga e talafeagai ki na matakupu fakaauau a tona malo.

  4. Ko te ofiha tenei e onoono ma fakatonutonua te hokotaga a Niuhila ma Tokelau ma fakamautinoa ko Tokelau e maua e ia te lagolago e fai mo ia ma e fakatatia i loto o te Feagaiga ma i lalo o ho he tahi tukutukuga na fai i te va o Niuhila ma Tokelau.

  5. Ko te Ofiha e gafa ma te fakatotokaga ma te lagolagoga o na fakatalatalanoaga faifaipea fakapitoa ma na fonotaga i te va o Niuhila ma Tokelau ieia e takua i te Vaega 10 o te Feagaiga. Ka kavea foki ma lagolago fakavae mo na hui o Tokelau e ahiahi ki Niuhila i na galuega a te malo.

  6. Ko te Failautuhi o te Vakifafo ma Fefakatauakiga o Niuhila e tofia e ia he Fakatonu o te Ofiha o Tokelau, i luga o ni fakatalatalanoaga ma te Malo o Tokelau. E tuku atu foki ki te Fakatonu he kaufaigaluega ma he lagolago iloa fakapitoa tau mahini veia ona talafeagai ai mo te fakatinoga o na tiute o te Ofiha.

  7. E mafai e Tokelau, i luga i he maliliega ma te Fakatonu, ke tofia ni tino o tana kautautua mai teia taimi ki teia taimi, ke afia ma galulue i loto o te Ofiha ke fakatino ni galuega mo Tokelau. Ko na tofiaga ienei e ono mafai ke fai i he tulaga fakaauau pe i ni tukutukuga mautu kafai e aofia ai he galuega patino.

Fakatalanoaga (Vaega 10)

  1. Ko te Feagaiga e mafai ai ke fai ni fakatalatalanoaga faifaipea ma fakapitoa i te va o Niuhila ma Tokelau, ke fakatalanoa ai na matakupu valevale e mafaufaugia vena foki ma ni matakupu fakapitoa.

  2. Ko Niuhila ma Tokelau ka fakatino na fakatalatalanoaga kua fakatatia i loto o te Feagaiga i he agaga moni ma te fakamaoni ma i he agaga hagatonu, veia ona fetaui ai mo te mafutaga fakapitoa i te va o kilaua.

  3. E fai uma na taumafaiga ki te mea e gata mai, e auala i na fakatalatalanoaga, ke kikila ai ki ni vaega e ono kehekehe ai ma e ono tupu ake i te mafutaga ma fofo ai i he faiga vave. Kafai e tupu ni fekehekeheakiga, e fai uma na taumafaiga ki te mea e gata mai ai ke fofo ai i ni fakatalatalanoaga aofia ai, kafai e manakomia, fakatalanoa i te tulaga maualuga fakafaigamalo a na takitaki.

  4. Kafai e pa ki he tulaga e he mafai ke fofo i ni fakatalatalanoaga he fekehekeheakiga fakapitoa, e mafai e Niuhila ma Tokelau fakaaoga te tautuaga a he tahi tino (e tokatolu kiei ia itu) e malilie fakatahi kilaua kiei, he tino kehe ke fai ma laufali ma fai he fakaleleiga ke fehoahoani ke maua e kilaua he fakaikuga e malilie fakatahi kilaua kiei.

Hainia i ... i te ... aho o ... ...

____________________________          ___________________________

Ulu o Tokelau Minihita o te Va ki Fafo ma Fefakatauakiga o Niuhila

top of page

 

Fakauigaga O Na Kupu O Te Feagaiga

Fakatomuaga o te Feagaiga:

Palakalafa 1
  • agaga taki = principles
Palakalafa 2
  • fakamalohi: e aofia ai foki, fakalototele, iviivinaki = encourage
  • faifaimea fakatahi = cooperation
  • faigamalo e pulea e ia = political self-reliance
  • gaholo e fakateletele ai na huiga = pace of political evolution
  • malaga hakilikili = mission
  • uiga ma na lagona taua: e aofia ai foki, talitonuga ma fakatinoga, tauaga = values
  • uiga ma na lagona e taua [ki a te kilaua] = shared values
Palakalafa 5
  • fakamamalugia = honouring
Palakalafa 6
  • mataugia = noting that
  • aia fakatagatanuku: e iei ai foki te aia fakatagataola, aia tutautahi, aia o tagatanuku = sovereign right
Palakalafa 7
  • momokotia: e iei foki naunautaki, manakomia = desiring
  • fakavae: e iei foki fakamautu, kamata = establish
  • fakatau felagolagomaki: e iei foki te iviivinaki = commitments
Vaega 1
  • mafutaga = relationship
  • faifaimea fakatahi = cooperation
  • e kitea: e iei foki atagia, aliga, fakamatea = characterised
Vaega 1 No. 1
  • iviivinaki = commitment
Vaega 1 No. 2(i)
  • fakanaunauga taua = interest
Vaega 2
  • aganuku ma na tokaga fakateaganuku = culture and heritage
  • folafola: he maliliega ke fakatino ni galuega = undertakes
  • takutino = declare
  • tukehe = unique
  • fakamateaga = identity
  • nofo = reside
  • nofomau = live
  • taupauga = retention
Vaega 3
  • hitiheni fakatalohaga = citizen by grant
  • hitiheni na fanau mai kiei = citizen by birth
  • tukuatuga = accorded
  • fakatauagia o na pepa malaga Niuhila = integrity
Vaega 4
  • Lagolago tau Tamaokaiga = Economic Support
  • Lagolago tau te Atiakega o na Galuega Lalahi = Infrastructure Development Support
  • tatau ke lava ma taoga = shall be sufficient
  • tulaga lelei o tagata o Tokelau = quality of the people of Tokelau
  • pulepulega lelei fakafaigamalo ma te tamaokaiga = good political and economic governance
Vaega 4(2)
  • tulaga: ko te lahi o te levolo o te tupe = level
  • e tatau: shall be
  • fakavaitauhaga: e he he tauhaga e fokotahi, kae ko ni lulukuga tauhaga = multi-yearly
Vaega 4(3)
  • polokalame fehoahoaniga tau atiakega kogafenua o te pahefika = regional development assistance programmes
  • Lagolago tau te Pulepulega, Iloa Fakapitoa tau Mahini ma te Poto Patino = Administrative, Technical and Specialist Support
Vaega 5(2)
  • Fakamahinoga ma na Tulafono = Justice as in the justice system
  • Lala Tautuaga Fakamua e iei ai ia tagata faigaluega, na galuega fakamua mtm = public sector
  • tulaga lelei ma fakamaliegia i na tautuaga ma na galuega lalahi = satisfactory standard of services and infrastructure

Vaega 6

  • mala : puapuaga, fakalavelave,= disaster
  • Fakalavelave Fakafuaheki ma na Mala = Emergency and Disaster Relief
  • tautali = coping/accommodate
  • fakaleleia : e iei foki te fakamamagia [o na galuega] = mitigation
  • Puipuiga fakafitafita : puipuiga mai na ohofakiga, ho he puipuiga fakavaegakau = defence

Vaega 7

  • Leoleoga o te Tai [o Tokelau]: Maritime surveillance
  • Haogalemu = Security
  • Puipuiga fakafitafita = Defence
  • Tai o Tokelau = e aofia ai te kogatai (internal waters), tai hikotakamilo (territorial waters), ma te hone fagota o Tokelau
  • puipuiga o na fagotaga = e aofia ai ho he vaega o te puipuiga o na itu tau faogataga = fisheries
Vaega 8
  • teugatupe fakaleoleo: ni tupe teu mo he fakamoemoe = trust fund
Vaega 9(4)
  • talafeagai = relevant
  • tatau = appropriate
Vaega 10(2)
  • e fua = shall be determined
  • faifai ho = frequency
  • tulaga aloakia : tulaga o na kaufono e fai e kilatou na fakatalanoaga f.t. minihita, fakatonu mtm = level
Vaega 10(3)
  • tautali = accommodate/coping
Vaega 11
  • Huiga o te Tulaga o te Fakafaigamalo = Change of Status
  • opotia = integrate
  • agaga moni ma te fakamaoni = e iei fakatalitonugia, agaga lelei, agaga = good faith
  • Fakaaoga = exercise
Vaega 13
  • tuhituhiga muamua = originals (as in original copies of the Treaty)

top of page

Page last updated: Monday, 08 October 2007 16:02 NZDT